Từ vụ "đấu tố MC Phan Anh": Một xã hội đang "dậy thì"

Hôm nay facebook rầm rĩ vụ VTV "đấu tố" MC Phan Anh. Sự việc bắt đầu khi một người dùng với giọng điệu đầy kích động, và sử dụng chữ "đấu tố"- một từ nghe đã khiến người ta thấy ác cảm, đồng thời lại gắn chặt với "tội ác cộng sản che dấu" để đề cập vấn đề.

Những người ủng hộ MC này thì ra sức bài bác VTV chả hay ho gì, toàn bọn mặt thế nọ thế kia, anh ý là người dũng cảm, còn hơn bưng bít... Và thú vị nhất là cái page "giả khoa học" Ngụy biện còn đăng bài chỉ ra lố ngụy biện của các nhân vật "đấu tố" để bảo vệ "tự do, quyền được phát biểu". Một thằng bạn mình cũng ngả về phe này, kịch liệt bảo vệ Phan Anh và coi MC kia như một anh hùng bảo vệ quyền được nói. Một điểm nhận định chung là phe này rất đông đảo, tuy nhiên lý lẽ không có gì đặc sắc ngoài công kích đối thủ, vuốt đuôi anh "người của công chúng"-tức là người ăn diện và cầm micro, và kêu gào đấu tranh cho "tự do, dân chủ" (???)

Phe ngược thì có tiếng nói từ những người có quan điểm "cứng" hơn. Họ đã nhận ra được và tập trung vào bản chất vấn đề mà số đông kia mù quáng mà không thấy được: trách nhiệm khi share bài viết trên fb và thái độ thiếu tử tế và cố chấp của MC kia. Tất nhiên, họ cũng có lượng người ủng hộ, dù không lớn bằng.

Một số người khác thì có vẻ trung dung hơn, chả đúng chả sai, coi đó là chiêu trò PR hay dàn dựng của chương trình mà thôi.

Dù thế nào đi nữa, fb lại được một chủ đề mới để "sôi".

Còn nhớ mình đã tham gia mạng xã hội này khá lâu. Mục đích là để giữ liên lạc với người quen, cũ và hiện tại. Còn kết bạn mới thì không có nhu cầu lắm. Sau này thì thêm nhu cầu xem người khác thể hiện cái gì. Vì bắt đầu mình thấy rất lạ là thông tin và quan điểm trên fb ngày càng nhiều, và phát triển tới mức chóng mặt. Ban đầu nó đúng là chỉ để giữ liên lạc. Sau đó thêm là để khoe khoang, và sinh ra thuật ngữ "check-in" và "sống ảo". Từ "selfie" được cho thêm vào từ điển cũng là nhờ sự trợ giúp đắc lực từ mạng xã hội. Ngoài ra nó trở thành nơi mua bán đủ loại mặt hàng, quảng cáo cho cửa hàng, bán hàng qua mạng...Sau đó nó có thêm chức năng như một tờ báo, mọi tin tức, hình ảnh hay ho, ảnh chế, clip hot... được phát tán chóng mặt. Các diễn đàn, trang web kiểu otofun, beat, voz hay cả haivl nếu còn tồn tại... sẽ đều không còn đất sống. Gần đây mạng xã hội có một chức năng mới, rất quan trọng. Đó là môi trường thể hiện quan điểm, công cụ của "nền dân chủ mới". Xuất hiện hàng loạt hot facebooker không phải vì họ là người nổi tiếng, k phải vì có ảnh, clip hay ho giải trí... mà là thi thoảng họ có những stt thể hiện quan điểm một cách thú vị. Những trang của Nguyen Quang, Chung Nguyen, Huỳnh Phước Sang, Mai Duong, Hung Ngo,... trở thành những nơi người ta "hóng" mỗi khi có "biến". Song song với đó là sự thay đổi mối quan tâm của "cộng đồng mạng". Còn nhớ cuối năm trước khi tra cứu mối quan tâm của người dùng mạng Việt Nam, người ta bật cười vì toàn là phim với bài hát. Thì trong năm nay hẳn những vụ kiểu như "cá chết" sẽ chắc chắn có trong danh sách. Sự biến chuyển này thể hiện rất rõ trong những stt hay share của những người bạn mình. Giờ đây không khó để bắt gặp một đứa tự viết thể hiện quan điểm hoặc share một bài viết, like một phong trào "dân chủ" nào đó. Có một điều chắc chắn đã mãi mãi thay đổi: facebook không còn đơn thuần là nơi giao lưu, nơi giải trí nữa.

Tại sao facebook lại có "quyền năng" to lớn như vậy?

Nghiện fb, phản ứng dữ dội từ "cộng đồng mạng".... là vô số thứ mà người ta không thể tưởng tượng ra khoảng chục năm trước đây. Facebook là một công cụ ma thuật, theo đúng nghĩa đen của nó. Nó vượt ra ngoài ranh giới của công cụ truyền tin, như ti vi, đài, báo..., ngoài cả ranh giới của một phương tiện liên lạc, như điện thoại, gọi video, công cụ chat... Thành công của fb nằm ở 2 điểm:

- Một là sự ẩn danh

- Hai là "sự quan tâm ảo" nó cung cấp đến người dùng

Chả có ai tự nhiên ra giữa những người lạ tự nói suy nghĩ của mình, hoặc khoe ảnh con cái, gia đình, thậm chí ảnh xấu trong lúc chơi đùa với bạn bè. Nhưng họ lại sẵn sàng làm như vậy trên fb. Tại sao vậy? Giữa một đám đông, tiếng nói của anh sẽ biến mất trong vô vàn lời nói, hình ảnh anh khoe mà không có ai quan tâm thì anh cũng đành cất mang về trong xấu hổ, nhận xét của anh chả có mấy ai nghe. Thế nhưng tất cả trên fb được lưu lại, ở "tường nhà" của anh. Không có cái gì bị biến mất, vì thế mọi quan tâm nhỏ nhất được cộng dồn, trở thành "sự quan tâm ảo". Đồng thời anh là một người ẩn danh, xa lạ nên có xấu, có sai, có bị chê cũng chả lấy gì làm bẽ mặt lắm. Tức là fb đã làm tăng lên bội lần sự quan tâm và giảm đi bội lần sự chê bai đối với người dùng, đúng như việc nó chỉ có nút Thích mà không có nút Không thích. FB là một tấm gương ma quái nịnh bợ người soi.

Sự dậy thì của xã hội liên quan gì ở đây?

Có 2 đối tượng bị ghét trên mạng xã hội. Một là trẻ trâu. Hai là các mẹ bỉm sữa. Vì sự hung hãn, đông đảo là ngu dốt của họ. Thế nhưng, họ chả qua là những ví dụ cho sự tận cùng "điên loạn" của "cộng đồng mạng". Liên kết rộng rãi tạo số đông cực lớn là một ưu thế vượt trội của fb. Mà "chân lý thuộc về số đông"-tư tưởng kỳ quặc này thấm vào máu của nhiều người. Đặc biệt có những vấn đề chả đúng sai gì thì số đông ắt đúng.

Nói đến dậy thì ở đây là nói về 3 điểm:

- Sự thiếu trưởng thành trong mối quan tâm: Đây chính là điều đã nói ở trên. Ở thời điểm này, sự quan tâm đang chuyển hướng từ giải trí sang chính trị, tranh luận... tuy nhiên mới ở bước đầu. Nó thể hiện ở các phong trào, các đợt "sôi" của mạng xã hội. Người dùng mạng giờ chưa đủ trưởng thành để lựa chọn vấn đề quan tâm và quan tâm đúng mức, mà chỉ dừng lại ở nhu cầu phát biểu vài ý kiến về chủ đề đang hot. Tức là chỉ hóng xem có gì hot rồi nhảy vào anh thể hiện quan điểm, chứ không biết sàng lọc cái gì đáng quan tâm, cái gì không. Ví dụ điển hình là sự quan tâm nhảm nhí về bún chả hay chuyện Obama nói về Sơn Tùng... hơn là chuyện kinh tế hay cấm vận vũ khí...

- Sự thiếu trưởng thành trong quan điểm-định kiến: Điều buồn cười ở thời điểm này là mỗi chủ đề "sôi lên" lại có một luồng quan điểm mang tính định kiến, đám đông và lẻ tẻ những ý kiến ngược như trên. Tức là thật ra người dùng không có quan điểm riêng. Họ học lỏm, nghe theo các phe rồi áp vào mình để chọn phe nào. Sự yếu kém về mối quan tâm và quan điểm (có lẽ cả yếu kém về trình độ) làm cho chủ đề "sôi" rất hạn chế. Kiểu: Anh Đinh La Thăng mẫn cán, bọn y bác sĩ hoạch họe hay làm chết người, bọn tiến sĩ kỹ sư đều là bằng cấp dởm, bọn con ông cháu cha kiểu gì chả lên chức, chế độ này là độc tài...

- Sự thiếu trưởng thành trong cách thể hiện quan điểm: Hùa theo đám đông, định kiến, ngụy biện... gặp đầy rẫy trong mỗi stt hay cmt "quan điểm". Điều non dại nhất và tồi tệ nhất là không có nền tảng nào để tranh luận tiến bộ nảy nở, không lý luận, không phương pháp tranh luận, nguyên tắc nêu quan điểm... Tất cả chỉ là tôi phát biểu ý kiến, cãi nhau um lên và không đưa ra kết quả gì, cả hai bên tự âm thầm khinh thường người kia và tự đắc mình thắng vì "ai cũng nghĩ thế" hoặc "cái loại ngu làm sao nghĩ được như mình".

Tóm lại, facebook, với khả năng lan truyền nhanh chóng thông tin, cộng với ma thuật nịnh bợ người dùng, đang dần được sử dụng như một nơi để người dùng thể hiện quan điểm và môi trường để người ta tranh luận. Thế nhưng, người thể hiện quan điểm trên facebook hiện nay còn chưa trưởng thành ở nhiều điểm: chưa biết lựa chọn vấn đề nào đáng quan tâm, còn nặng định kiến và chưa có quan điểm của riêng mình với cái nhìn đa chiều, kỹ năng tranh luận kém. Kết luận: quan điểm hay tranh luận trên facebook chỉ là để thỏa mãn cái tôi, và chả giải quyết vấn đề gì thực tế, thậm chí còn gây hại vì sự ngu dốt của "cộng đồng mạng". Một "nền dân chủ" kiểu này chỉ tốn thời gian công sức, của cải của xã hội.

Tất nhiên, có "dậy thì" thì mới có "trưởng thành".

Con đường phân bổ lao động xã hội

Tại sao đất nước có hàng nghìn tiến sĩ mà đóng góp của họ lại mờ nhạt? Tại sao du học sinh tài năng lại không muốn trở về? Tại sao hàng triệu sinh viên, thạc sĩ vẫn thất nghiệp? Tại sao học sinh lại không thích học lịch sử? Tại sao học hành là chìa khóa thoát khỏi đói nghèo mà những địa phương khó khăn đã gửi con em họ đi học bao nhiêu năm mà nghèo vẫn hoàn nghèo? Hay nói rộng hơn, tại sao người Việt tự hào thông minh khéo léo mà bao nhiêu năm thoát khỏi chiến tranh vẫn loay hoay thoát nghèo, trong khi người Nhật, người Israel trỗi dậy nhanh chóng sau khi ổn định đất nước?

1. Những câu trả lời

Tại sao nhiều tiến sĩ mà đóng góp của họ mờ nhạt? Đất nước có nhiều tiến sĩ nhưng là tiến sĩ giấy => vậy sao lại có tiến sĩ giấy? Do tâm lý nặng bằng cấp của xã hội.

Tại sao du học sinh tài năng không muốn trở về? Vì đãi ngộ, chính sách nước ta còn chưa tốt. Chưa kể một số ngành cơ bản như Toán học, Vật lý ở ta không có đất để nghiên cứu.

Tại sao hàng triệu sinh viên, thạc sĩ thất nghiệp? Vì định hướng nghề nghiệp không tốt, tâm lý chuộng bằng cấp mà không theo nhu cầu xã hội.

Tại sao học sinh không thích học lịch sử? Phương pháp dạy và học còn nhàm chán nặng ghi nhớ, kiến thức lịch sử nặng chính trị không hấp dẫn, tương lai nghề nghiệp không tốt.

Tại sao những địa phương khó khăn mãi đói nghèo? Vì những người con từ đó ra đi không trở về phục vụ quê hương, có về cũng không biết làm gì vì thiếu môi trường không phát huy hết khả năng.

Tại sao ta nghèo đói lâu mà nước khác phục hồi nhanh? Tại vì ta bị chiến tranh tàn phá nặng nề, do nền tảng kém phát triển từ trước chiến tranh, do ta mắc những sai lầm thời kỳ đầu, do điều kiện thế giới hiện tại nhiều cạnh tranh..

Những câu trả lời đó chỉ trả lời những nguyên nhân trực tiếp, những lý do hoặc khách quan hoặc thuộc về quá khứ. Tóm lại lý do đưa ra đều rơi vào ngõ cụt, do đó cả xã hội chỉ biết kêu khó, chửi nhau nhặng lên mà không thể tìm ra cách giải quyết hiệu quả.

Vậy nguyên nhân gốc rễ, nguyên nhân chung cho hàng loạt vấn đề trên là gì? Đó là con đường phân bổ lao động xã hội.

2. Tư duy "người tài" và tư duy "cách sử dụng"

"Cách sử dụng người tài" là một cách nói ưa thích và phổ biến, những tư duy này ăn sâu trong đầu những con người trong xã hội ta. Và có những tai hại từ những lối tư duy này.

Thứ nhất, nói về tư duy "người tài". Thế nào là người tài? Mà chỉ sử dụng người tài thôi còn người không tài thì mặc kệ à? Mỗi người đều có khả năng và giá trị riêng đối với xã hội, tài năng cũng có nhiều loại như không thể nói con cá ngu vì không biết leo cây. 

Tư duy này gây ra những hậu quả:

• Phân tầng xã hội tạo tâm lý kỳ thị lẫn nhau: người tưởng mình tài thì quá ảo tưởng về vai trò của mình trong xã hội kiểu giáo sư kinh tế nói về xây cầu, người mẫu phê bình cách tiêm vắc xin, và người "tài" khinh thường những nghề thấp kém, người dân lao động thì ghét "bọn bằng cấp" và "bọn giàu".
• Khó đánh giá thế nào là tài nên ngộ nhận vai trò của bằng cấp hơn là khả năng làm việc thực sự gây nên thừa thầy thiếu thợ.
• Tạo nghịch lý người tài mà không sử dụng: những người "rất tài" nghiên cứu những ngành không tạo ra sự giàu có thấy ngay được như triết học, khoa học cơ bản toán lý hóa, thiên văn học, ngôn ngữ học, phê bình văn học, khảo cổ học,... không được sử dụng hoặc đãi ngộ cầm chừng, nên tạo ra những kết quả không nổi bật, liền bị nghi ngờ tiến sĩ giấy, sống trong túng thiếu vật chất và sự tôn trọng của xã hội. Hậu quả là học sinh không muốn học những ngành này, còn những người đã dấn thân đành ở nước ngoài nếu không muốn bị sống lay lắt thế kia.

Kết luận: Không nên có tư duy chia người tài hay người không tài mà nên chia khả năng con người theo lĩnh vực. Một tiến sĩ không nên được coi là một người tài, mà nên coi là chuyên gia trong lĩnh vực của mình. Và cần khẳng định rằng: mọi người không những đều có khả năng đóng góp cho xã hội, mà còn có khả năng đóng góp trong nhiều lĩnh vực.

Thứ hai, nói về tư duy "cách sử dụng"

Tư duy này thể hiện tầm nhìn hạn chế, chỉ biết sử dụng mà không cần quan tâm thứ đó ở đâu mà có, có những cái gì, thừa thiếu thế nào. Đây là một cách làm việc thụ động, dẫn đến khi có vấn đề thì sẽ đổ tội cho hoàn cảnh và không thể giải quyết một cách hợp lý.

Ví dụ có người cho rằng Việt Nam không thể phát triển công nghiệp công nghệ cao vì là nước đi sau và các trường đại học còn yếu. Hoặc khi thừa một đống cử nhân kế toán, người ta đổ cho bão hòa công việc này. Những lúc như thế, trách nhiệm đổ lên đầu cơ quan nhà nước có nhiệm vụ lên kế hoạch, điều tiết bằng mệnh lệnh hành chính và những sự xin - cho.

Rõ ràng cách điều tiết hành chính và ngắn hạn này không ổn. Cái để giải quyết các vấn đề là những chiến lược dài hạn, và sau đó là những con đường, cách thức để xã hội tự vận hành, tự điều tiết để có thành công chiến lược đó. 

3. Tạm kết

Tóm lại, bài viết này chưa chỉ ra một con đường cụ thể như thế nào, có lẽ mình sẽ tìm hiểu và viết thêm trong tương lai. Nhưng có một điều chắc chắn và cần thiết để sử dụng hợp lý con người trong xã hội, đó là cần có những con đường phân bố lao động, được điều tiết một cách hoàn toàn tự động, dựa trên những nguyên tắc cơ bản. Ví dụ điều tiết theo thị trường lao động, dựa trên nguyên tắc công bằng xã hội, không phân biệt nhà nước hay tư nhân, đãi ngộ theo năng lực làm việc, mỗi người đều có vai trò của mình đóng góp cho xã hội, và có chiến lược dài hạn đào tạo phát triển con người.